11 فروردین 1402
رضا مهرآفرين

رضا مهرآفرین

مرتبه علمی: استاد
نشانی: بابلسر. خیابان دانش، دانشگاه مازندران، دانشکده هنر و معماری، گروه باستانشناسی
تحصیلات: دکترای تخصصی / باستانشناسی. گرایش دوران تاریخی
تلفن: 9153402819
دانشکده: دانشکده هنر و معماری

مشخصات پژوهش

عنوان پژوهشي بر سير تحول ضرب درهم هاي عرب – ساساني، نخستين سكه هاي جهان اسلام
نوع پژوهش مقاله چاپ شده
کلیدواژه‌ها
سکه شناسی، عرب ساسانی، خلفای راشدین، امویان،عبدالله بن زبیر
مجله سخن تاریخ
شناسه DOI https://dx.doi.org/10.22034/skh.2021.10385.1188
پژوهشگران محمد امین سعادت مهر (نفر اول) ، رضا مهرآفرین (نفر دوم) ، مریم یاغی زهی (نفر سوم) ، زهرا نصراللهی (نفر چهارم)

چکیده

اعراب در زمان جاهلیت و چه در صدر اسلام از فنون ضرب سکه اطلاعی نداشتند، اما به مناسبت تجارت و موقعیت تجاری شهر مکه، سکه را در نظام اقتصادی خود پذیرفته بودند و از درهم های نقره ساسانی، سلیدوس های طلا و فلیس های مسین بیزانسی استفاده می کردند؛ تا اینکه با گشایش سرزمین های ایران و بخش های از امپراطوری بیزانس، به فناوری ضرب سکه نیز دست یافتند و به واسطۀ مردمان آن سرزمین ها به ضرب سکه پرداختند. امروزه نخستین درهم های اسلامی را عرب-ساسانی نام گذارده اند که از منظر پژوهش جایگاه بالایی دارد. سکه شناسی سکه های عرب-ساسانی، می تواند نقطۀ عطفی در سکه-شناسی سکه های ساسانی و اسلامی باشد که با مطالعه آنها اطلاعات بسیاری در مورد روند فتوحات، فاتحان و حکمرانان، جغرافیای سیاسی و اداری، و ... به دست می آید؛ اما مسأله کانونی این پژوهش، مطالعۀ سیر تحولی ضرب این سکه ها از آغازین لحظه ها تا واپسین روزها بوده است که با بررسی دقیق ویژگی های این سکه ها مانند نوع خط به کار برده شده، نقوش، تاریخ ها، ضرابخانه ها، و نام حاکمان صاحب سکه صورت می پذیرد. در نتیجه مشخص گشت که در بدو گشایش ایران، سکه هایی با تاریخ آخرین سال حکومت یزدگردسوم ساسانی، یعنی سال بیست یزدگردی (31ه.ق.)، عینا به ضرب رسیده است و پس از آن عبارت-های کوفی پیرامون آن اضافه گشته است؛ پس از مدتی نیز نام خسرو بر جای یزدگرد نقش می بندد. نخستین سکه ها با نام حاکمان عرب، در زمان عبدالله بن عامر، پس از آن معاویه بن ابی سفیان و دیگر حاکمان به خط پهلوی (و برخی کوفی) ضرب گردید. در این سکه ها همچنان نقوش به مانند سکه های ساسانی بوده، اما در مواردی ویژه، همانند برخی از سکه های عبدالعزیزبن عبدالله بن عامر، عبدالملک بن مروان، بشربن مروان، و یزیدبن مهلب تغییر و نوآوری در پشت سکه ها دیده می شود. مدتی پس از روی کار آمدن عبدالملک بن مروان سیاست های مالی جدیدی اعمال شد و سکه های با وزن و شکل جدید، ضرب گردید. اما همچنان سکه های عرب-ساسانی در چرخه اقتصادی استفاده می شد تا واپسین سکۀ عرب-ساسانی در سال 86ه.ق. توسط مسمع بن مالک در سیستان به ضرب رسید.