09 بهمن 1401
فتانه محمودي

فتانه محمودی

مرتبه علمی: دانشیار
نشانی: -
تحصیلات: دکترای تخصصی / پژوهش هنر
تلفن: 01135302720
دانشکده: دانشکده هنر و معماری

مشخصات پژوهش

عنوان راهكارهاي بصري در مصورسازي و مشروعيت بخشي به احكام نجوم در فال نامه هاي مصور دوره صفويه
نوع پژوهش مقاله چاپ شده
کلیدواژه‌ها
نگارگری دوره صفویه، فال نامه های مصور، باور به پیش​گویی، مصورسازی احکام نجومی، راهکارهای بصری مشروعیت​بخشی
مجله مطالعات تطبیقی هنر
شناسه DOI
پژوهشگران سعید اخوانی (نفر اول) ، فتانه محمودی (نفر دوم)

چکیده

باور به تأثیر وضعیت اجرام آسمانی بر اتفاقات و رویدادهای زندگی انسان، از دیرباز در میان اقوام مختلف متداول بوده است. مفاهیم احکام نجومی در هنر ایران به صورت نقش­مایه­های تزیینی در فلزکاری و دیگر هنرهای کاربردی در دوره­های مختلف مورداستفاده قرار گرفته است، اما در فال نامه­های مصور دوره صفویه، این مفاهیم نه در ساحت تزیین بلکه در ماهیت اصلی خود؛ یعنی ابزاری برای پیش­گویی ظاهر شده است. پیش­گویی از طریق احکام نجومی در دوره اسلامی، با ممنوعیت نهاد دینی مواجه بوده است. با توجه به نقش تعیین­کننده مذهب در حکومت صفویان، این مسأله مطرح می­شود که پیش­گویی از طریق استفاده از مفاهیم احکام نجومی چگونه در نگارگری فال نامه­های مصور عصر صفوی نمود پیدا کرده و چه راهکارهایی برای مشروعیت­بخشی به آن در برابر ممنوعیت نهادهای دینی اتخاذ شده است؟ در این مقاله برای پرداختن به این مسأله با روش توصیفی_تحلیلی_تطبیقی، چهار نسخه فال نامه طهماسبی (پراکنده)، فال نامه فارسی موزه توپقاپی­سرای، فال نامه فارسی درسدن آلمان و فال نامه ترکی سلطان احمد اول موردمطالعه قرار گرفته است. در این پژوهش، ابتدا حضور مفاهیم احکام نجومی در نگاره­های این چهار نسخه موردبررسی قرار گرفته و پس از آن، نحوه تصویرسازی مفاهیم احکام نجوم و راهکارهای مشروعیت­بخشی به این شیوه پیش­گویی، تطبیق داده شده است. نتیجه این پژوهش حاکی از این است که به دلیل ممنوعیت شرعی استفاده از احکام نجوم در پیش­گویی، این مضامین در نگاره­های قدیمی­ترین نسخه فال نامه مورداستفاده قرار نگرفته و تنها در متن فال آن به این مفاهیم اشاره شده است، اما در نسخه­های بعدی، این مفاهیم به­طور مستقیم در نگاره­ها تصویرسازی شده و از راهکارهایی مثل استفاده از آیات قرآنی در هر نگاره، استفاده از شمایل­های مذهبی در کنار مضمون تنجیم و هم چنین استفاده از تصویر فرشتگان برای مشروعیت بخشیدن به کاربرد احکام نجومی در پیش­گویی، بهره گرفته شده است.